Bezoek aan Joods Poznan (Posen)

 

1e ontmoeting met Alicja Kobus-Bromberger

Op donderdagmiddag 16 juni 2009 bezocht de Pools-Joodse Alicja Kobus-Bromberger (zie de foto links) samen met haar dochter en de meegebrachte tolk Sjef Vossen de LJG Utrecht, waarbij de volgende vertegenwoordigers aanwezig waren: Rose-Marie Frijda, Tine Middleton, Sanne Terlouw en ikzelf (Tom Fürstenberg). Het bleek dat Alicja uit Poznan kwam, de stad waar toevalligerwijs mijn voorouders tot 1921 woonden (toen heette de stad nog Posen). Toen ik vertelde dat de familienaam van mijn voorouders Latz was en als voorbeeld Salomon Benjamin Latz noemde (naar wie ik ben vernoemd, vwb mijn Joodse namen), sloeg Alicja van verbazing haar hand voor haar mond: dat was een heel bekende Joodse familie in de historie van Poznan/Posen, en dan met name juist deze Salomon Benjamin Latz, die persoonlijk bevriend was met de beroemde rabbi Akiva Eger, ook wel de Gaon van Posen genoemd. Ik wist uit overlevering dat mijn voorvader o.a. een Joods ziekenhuis heeft laten bouwen, maar niet dat daar destijds een speciale stichting voor is opgericht (De Latz Stichting) en dat deze nog bestaat (en heel bekend is). Toen ik vertelde dat in mijn woonkamer het enige en originele portret (zie de afbeelding rechts, de minstens 200 jaar oude zilveren tabaksdoos is nog in mijn bezit!) van Salomon Benjamin Latz hing was de opwinding helemaal compleet. Eindelijk zou ze een afbeelding kunnen zien van deze bijzondere man, die zoveel voor Joods Posen/Poznan had betekend. 

 

De 'jumelage'

Het voornaamste doel van het bezoek van Alicja, die in Poznan voorzitter en drijvende kracht is van de (kleine) Joodse gemeente aldaar, was het onderzoeken van de mogelijkheid en het animo voor het starten van een zg. 'jumelage', een partnership, zoals ook veel steden dat aangaan. Daartoe had zij allerlei toepasselijke kado's voor onze kille meegenomen, zoals foto's van hun sjoel, een DVD over de inwijding, het binnenbrengen van het sefer torah, het herplaatsen van de matseiwe van rabbi Akiva Eger, etc.

Vanwege mijn wortels in Posen/Poznan, en dan ook nog met Latz, was er meteen de vanzelfsprekende klik/band die nodig was voor het starten van de jumelage. Het bestuur van de LJG Utrecht heeft mij dan ook naderhand gevraagd om als 'ambassadeur' v/d LJG Utrecht voor Poznan op te treden, wat ik uiteraard graag wilde doen.

 

Bezoek aan Posen/Poznan

Na deze bijzondere ontmoeting heb ik contact gehouden met Alicja. Vrijwel precies een jaar later, op woensdag 23 juni 2010, reed ik met mijn vader en mijn vriend Dannie Klompsma naar Poznan, overigens op doorreis naar Krakau om daar het Joods Cultureel Festival mee te maken (hier een ca. 4 minuten durend filmpje van onze reis). We arriveerden aan het eind van de middag, opgewacht in ons hotel door Alicja en Marcus, een lid van de kille die zowel Pools als (redelijk) Engels sprak en als tolk optrad. We hadden deze keer ook allemaal geschenken bij ons namens onze kille voor onze zustergemeente: een aantal exemplaren van Joodse riten en symbolen van rabbijn de Vries (grootvader van Tamar), in Poolse vertaling! Verder grote (ca. A4-formaat) foto's van onze sjoel en diensten, mooi ingelijst. Als laatste een reproductie op canvas/linnen van het portret van Salomon Benjamin Latz, op ware grootte. Een symbool van onze gezamenlijke voorgeschiedenis. Toen Alicja het portret op een prominente plaats in hun Joods Cultureel Centrum (JCC, zie de foto links) ophing zei ze: "Je hebt hem weer teruggebracht naar de plaats waar hij eens was." Een ontroerend moment. In dat JCC  is ook een kleine sjoelruimte (foto rechts) waar we die avond een korte ma'ariv-dienst hebben gedavvend, alsmede een sjachariet-dienst de volgende ochtend, waar veel meer mensen op af kwamen dan we hadden verwacht op een doordeweekse dag, we hadden gelukkig ruim minje, want aangezien het donderdagochtend was hebben we ook uit het sefer Torah gelezen. Het was voor mij allemaal zo indrukwekkend, dat ik daar stond te davvenen en laajnen op (ongeveer) de plek waar mijn voorouders dat ook hebben gedaan. En dat voor een kleine, onwetende kille die dit vrijwel nooit bleken mee te maken. Er werd door mij pas weer voor het eerst uit het sefer gelaajnd sinds de inwijding een paar jaar geleden!

 

De 'zwembad-synagoge'

Na het sjachariet (en een uitgebreide en gezellige kidoesj, ze hadden speciaal kosjere lekkernijen uit Warschau over laten komen) stelde Alicja voor om de voormalige sjoel te bekijken, schuin aan de overkant van het JCC. De sjoel waar mijn voorouders (en de Gaon van Posen) ooit davvenden, althans, in een vorige versie van het gebouw, want het is in de loop der tijd verbouwd, de laatste keer in 1939 door de nazi's tot zwembad voor de wehrmacht-soldaten... Links een afbeelding van de sjoel zoals hij ooit was. Rechts hoe het gebouw er nu van buiten uitziet.

Binnen was de schok nog groter. De contouren van het interieur van deze voormalige sjoel waren duidelijk herkenbaar, de sfeer nog voelbaar, je zag als het ware de kille zitten, de mannen beneden, de vrouwengalerij, en je hoorde de chazzan zingen. En tegelijk was er niets meer van over, het gehele vloeroppervlak werd in beslag genomen door een zwembad (zie de foto links, onder de oude foto), dat overigens nog steeds gebruikt wordt. Wat een macaber symbool van de vernietiging van de zoveelste bloeiende Joodse gemeenschap, en dat al meteen in 1939, de nazi's maakten haast met het ontjoodsen van Posen (de stad lag natuurlijk ook dicht bij de Duitse grens, ze waren er misschien al de eerste dagen van de oorlog). Dannie en ik hebben, zonder overleg vooraf, spontaan en 2-stemmig Adon Olam ingezet. We schreeuwden het soms uit onze kelen, uit woede, verdriet, als eerbetoon aan hen die hier ooit davvenden en niemand ermee kwaad deden. Daarna vielen Alicja en ik elkaar huilend in de armen.

 

Het Concert

Onlangs nam Alicja weer contact met mij op met de vraag of ik een chazzanoet-concert wilde geven op 16 januari aanstaande. Het concert zou gegeven moeten worden in de 'zwembad-sjoel', en dient o.a. om aandacht en geld binnen te krijgen om het gebouw tot een Joods monument/museum te maken ipv een (door de nazi's aangelegd) zwembad. Nou, daar werk ik natuurlijk graag aan mee, maar tegelijk zie ik er een beetje tegenop. Ten eerste zou het voor mij voor het eerst zijn dat ik een 'officieel, echt, compleet' chazzanoet-concert zou geven. Ten tweede vond ik het moeilijk voor te stellen hoe dat in dat zwembad zou zijn, alhoewel de akoestiek magnifiek is. Ten derde vroeg ik mij af of en hoeveel mensen er dan op af zouden komen. Ten vierde zag ik er tegenop vanwege de emotie die dit ongetwijfeld met zich mee gaat brengen. Maar tegelijkertijd was dat juist de mitswe, de koved die ik voelde om het wel te doen, juist dáár, om in het door de nazi's ontjoodste gebouw weer een Joods geluid te laten klinken, en dan ook nog in het gebouw, de wijk, de stad waar mijn voorouders davvenden.

Het wordt mij de laatste dagen ook duidelijker hoe het eruit gaat zien, en in welk kader nu precies op die 16e januari. Sinds enige jaren heeft de katholieke kerk de zg. "Dag van het Jodendom" ingesteld, jaarlijks op 17 januari. In Nederland sinds 2008, zie www.dagvanhetjodendom.nl. Het blijkt dat deze dag in meer landen wordt gehouden, zo ook in Polen. Die 16e januari, 's avonds om 21:00u is het dus de vooravond van deze dag, zeg maar erev jom Jehoediem sjel katholiem J... En men verzekert mij dat er heel veel mensen (vnl. katholieken denk ik dus) op afkomen, de 'sjoel' zal helemaal vol zitten. Bovendien blijkt dat er professionele zg. 'scenografen' zijn ingehuurd die het hele decor, podium, aankleding gaan ontwerpen en realiseren. Ik kreeg al een voorproefje: projecties van het voormalige interieur van deze sjoel op de wanden en plafond met alle muurschilderingen, versieringen, in kleur, zie de foto's links en rechts. Achter het podium waar ik op zal staan is zelfs de aron geprojecteerd. Een virtuele sjoel, ongelooflijk, als je dat dan vergelijkt met de foto's van de 'kale' zwembad-sjoel hierboven, heel erg knap gedaan, ik krijg er bij voorbaat al de rillingen van dat ik daar dan sta en zing. Mijn voorvaderen zouden zich niet kunnen voorstellen wat er met hun sjoel en gemeenschap in de jaren vanaf 1939 is gebeurd, maar ze zouden zich vervolgens misschien ook niet kunnen voorstellen dat één van hun nazaten daar toch weer zou staan te zingen, en hoeveel niet-Joodse belangstelling en inhoudelijke bijdragen hieraan er zouden zijn. Behalve het publiek is nl. ook vrijwel de gehele 'crew' niet-Joods, heel bijzonder dat ze zoveel expertise, tijd, geld, apparatuur, etc. investeren om de sjoel op deze indrukwekkende wijze aan het eveneens vrijwel geheel niet-Joodse publiek te kunnen tonen en het Jodendom een beetje terug willen brengen in sfeer, entourage, geluid/zang. Gezien de vooroordelen die ik (en u wellicht ook) heb over Polen en het Poolse antisemitisme ben ik extra onder de indruk van dit alles. Na 16 januari aanstaande zal ik verslag doen van dit bijzondere evenement. Zie hier het concert-programma.

 

 

Latz-gebouw en -stichting

Als laatste iets over de reeds genoemde Latz Stichting en het bijbehorende gebouw dat ooit een ziekenhuis was. Salomon Benjamin Latz heeft in zijn testament opdracht gegeven om met het grootste deel van zijn nalatenschap een stichting op te richten met het doel een ziekenhuis en beth hamidrasj te bouwen en te beheren. Voorts was het zijn nadrukkelijke wens dat Rabbi Akiva Eger, de Gaon van Posen, de supervisie over de bouw en het beheer zou krijgen, opdat het aan alle halachische eisen zou voldoen. Er was in die tijd nl. ook in Posen een strijd gaande tussen de vernieuwers en traditionelen (die we nu reform/liberaal resp. orthodox noemen), en mijn voorvader was, het moet gezegd, zeer traditioneel, tesamen met Akiva Eger. Uit overlevering weet ik dat mijn voorvader een sjolem-macher was, dus geen ruzie zocht met de vernieuwers, en het heel naar vond als deze vernieuwers zijn grote vriend Akiva Eger aanvielen omdat hij nu eenmaal niet (voldoende) wilde vernieuwen, en mijn voorvader als gerespecteerd bestuurder van de Joodse gemeente altijd achter de Gaon stond.

In de biografie van rabbi Akiva Eger, getiteld "De Gaon van Posen" staat een bijzondere anekdote over Salomon Benjamin Latz en de Gaon. Salomon Benjamin Latz ligt ernstig ziek in het ziekenhuis (nog niet zijn eigen), en de artsen schrijven hem bepaald voedsel voor dat niet geheel kosjer was. Toen de Gaon Latz in het ziekenhuis bezocht vroeg Latz hem of hij, gelet op de ernst van zijn lichamelijke toestand, nu wel bij uitzondering dit voorgeschreven voedsel mocht eten. De Gaon verbood het hem, maar ging vervolgens naar de keuken en instrueerde het personeel dat ze Latz exact het door de artsen voorgeschreven voedsel dienden te geven. Hij legde uit dat hij Latz niet ongerust had willen maken door het expliciet toestaan van het overtreden van de kasjroet-wetten, dat alleen in levensbedreigende situaties geoorloofd is.

De afbeelding op prentkaart en de zwart-wit foto's (de langwerpige toont de opschriften, rechts Ivriet) laten zien hoe het gebouw er ooit uitzag, de kleurenfoto heb ik zelf gemaakt toen ik er juni jongstleden was, en ben er ook in geweest. Daaronder een foto van het interieur van het beth hamidrasj, Beth Shlomo genaamd, naar Salomon (Shlomo) Benjamin Latz. In de reeds genoemde biografie van de Gaon van Posen worden de wilsbeschikking van mijn voorvader (mbt het ziekenhuis en het beth hamidrasj) en de uitvoering ervan door Akiva Eger eveneens beschreven (zie hier de betreffende 4 bladzijden uit deze biografie).

 

 

Tom A. Fürstenberg